Historia rasy Cao de Gado Transmontano jest nierozerwalnie związana z górzystym regionem Tras-os-Montes w północnej Portugalii i tradycyjnym pasterstwem transhumancyjnym. Początki tych psów sięgają zamierzchłych czasów, a ich przodkowie to molosy z Półwyspu Iberyjskiego, które towarzyszyły pasterzom i ich stadom przez wieki. Głównym zadaniem Cao de Gado Transmontano była ochrona owiec i kóz przed drapieżnikami, zwłaszcza wilkami, które nigdy nie zniknęły całkowicie z portugalskich gór. W trudnym, często niedostępnym terenie, psy te ewoluowały, doskonale przystosowując się do środowiska i wymagań swojej pracy. Selekcja naturalna oraz celowa hodowla przez pasterzy ukształtowały rasę o wyjątkowej odporności, sile i instynkcie obronnym, zdolną do samodzielnego działania i podejmowania decyzji w obliczu zagrożenia. Mimo że były obecne w regionie od wieków, oficjalne uznanie i rozwój rasy poza Portugalią nastąpiły stosunkowo niedawno, co przyczyniło się do zachowania ich pierwotnych cech użytkowych.

Cao de Gado Transmontano to pies o złożonym temperamencie, odzwierciedlającym jego rolę psa stróżującego stad. Jest z natury spokojny, opanowany i łagodny, co często widać w jego "rozmarzonym" wyrazie. Jednak pod tą spokojną fasadą kryje się niezłomny instynkt obrończy. Wobec obcych wykazuje rezerwę i ostrożność, nigdy nie będąc agresywnym bez wyraźnego powodu, ale zawsze pozostając czujnym. W stosunku do swojej rodziny i stada, które uznaje za własne, jest oddany, lojalny i niezwykle opiekuńczy. Psy tej rasy są inteligentne i potrafią samodzielnie podejmować decyzje, co jest kluczowe w ich pracy. Są również wrażliwe na sposób, w jaki są traktowane, ceniąc sobie szacunek i konsekwencję.

Cao de Gado Transmontano to rasa generalnie zdrowa i odporna, co wynika z jej pierwotnego, użytkowego charakteru i selekcji pod kątem wytrzymałości. Niemniej jednak, jak w przypadku wielu dużych ras, mogą występować pewne predyspozycje do schorzeń. Najczęściej wymieniane problemy to dysplazja stawów biodrowych i łokciowych, dlatego ważne jest, aby hodowcy przeprowadzali odpowiednie badania. Ze względu na głęboką klatkę piersiową, istnieje również ryzyko skrętu żołądka, co wymaga uwagi przy sposobie karmienia. Rzadziej mogą pojawiać się problemy z powiekami (ektropium/entropium). Regularne wizyty u weterynarza, odpowiednia dieta i kontrolowana aktywność fizyczna w okresie wzrostu są kluczowe dla utrzymania psa w dobrej kondycji.

Ze względu na duży rozmiar i potencjalną podatność na skręt żołądka, odżywianie Cao de Gado Transmontano wymaga szczególnej uwagi. Powinna to być wysokiej jakości karma przeznaczona dla dużych ras, dostosowana do wieku i poziomu aktywności psa, bogata w białko i umiarkowana w tłuszczu. Ważne jest, aby dzienna porcja była podzielona na co najmniej dwie, a najlepiej trzy mniejsze posiłki, podawane o stałych porach. Należy unikać karmienia psa bezpośrednio przed lub po intensywnym wysiłku fizycznym. Psy tej rasy rzadko bywają wybredne, ale mogą mieć indywidualne wrażliwości, dlatego obserwacja reakcji na karmę jest istotna. Warto również rozważyć suplementację glukozaminą i chondroityną wspierającą stawy, szczególnie w okresie wzrostu i u starszych psów.

Sierść Cao de Gado Transmontano jest obfita, gęsta i średniej długości, z wyraźnym podszerstkiem, co zapewnia psu ochronę przed trudnymi warunkami atmosferycznymi. Pielęgnacja nie jest nadmiernie wymagająca, ale regularne szczotkowanie, zwłaszcza w okresie linienia (wiosną i jesienią), jest konieczne, aby usunąć martwe włosy i zapobiec kołtunieniu. Wystarczy szczotkowanie 2-3 razy w tygodniu, a podczas linienia częściej. Rasa ta nie wymaga profesjonalnego strzyżenia. Kąpiele powinny odbywać się tylko w razie potrzeby. Należy również regularnie sprawdzać i czyścić uszy, a także dbać o higienę zębów oraz przycinać pazury, jeśli pies nie ściera ich naturalnie. Ze względu na rozmiar i aktywność na zewnątrz, sierść może łatwo zbierać brud i drobne gałązki podczas spacerów.

Cao de Gado Transmontano, choć jest psem o sporych rozmiarach, nie należy do ras nadmiernie energicznych w sensie ciągłej potrzeby biegania czy aportowania. W swojej naturze jest stróżem, co oznacza, że jego aktywność polega głównie na patrolowaniu terytorium. Potrzebuje codziennych, długich spacerów, które pozwalają mu na swobodne eksplorowanie otoczenia i spełnianie instynktów. Z pewnością nie jest to pies kanapowy. Chętnie towarzyszy właścicielowi w aktywnościach na świeżym powietrzu, ale nie będzie idealnym partnerem do intensywnego joggingu czy jazdy na rowerze. Wymaga dostępu do dużego ogrodu lub wybiegu, gdzie będzie mógł swobodnie się poruszać i pilnować terenu. Lubi spędzać czas na zewnątrz, nawet w mniej sprzyjającej pogodzie.

Cao de Gado Transmontano to pies inteligentny, ale jednocześnie niezależny i samodzielnie myślący, co jest typowe dla psów stróżujących stad. Szkolenie wymaga konsekwencji, cierpliwości i pozytywnych metod. Rozpoczynanie socjalizacji i podstawowego szkolenia posłuszeństwa w bardzo młodym wieku jest absolutnie kluczowe. Pies musi być wystawiany na różnorodne bodźce, miejsca, dźwięki, ludzi i inne psy, aby rozwinąć stabilny i pewny siebie charakter. Właściciel musi wykazać się stanowczością, ale bez stosowania siły, ponieważ rasa ta jest wrażliwa na traktowanie. Z uwagi na ich instynkt obrończy, szkolenie powinno koncentrować się na budowaniu zaufania i zapewnieniu, że pies wie, kiedy i jak ma reagować. Potrzebują właściciela doświadczonego, który rozumie psychikę psa pasterskiego i potrafi z nim współpracować, a nie tylko wydawać polecenia.

Cao de Gado Transmontano, ze względu na swój pierwotny, użytkowy charakter i stosunkowo niewielką popularność poza Portugalią, nie miał znaczącej kariery filmowej. Nie występował w hollywoodzkich produkcjach ani nie był gwiazdą seriali. Jego obecność w mediach ogranicza się raczej do programów dokumentalnych poświęconych rasom psów pasterskich, kulturze Portugalii lub ochronie zwierząt hodowlanych przed drapieżnikami.];