Historia hawańczyka, jedynej rodzimej rasy Kuby, jest ściśle związana z dziejami tej wyspy. Jego korzenie sięgają zachodniego regionu Morza Śródziemnego, skąd przodkowie rasy, biszony, zostali sprowadzeni na Kubę prawdopodobnie przez włoskich marynarzy lub hiszpańskich kolonizatorów w XVI i XVII wieku. Początkowo na wyspie popularny był "blankito de la Havana" - niewielki, biały piesek o jedwabistej sierści. W XIX wieku, wraz z napływem emigrantów z Europy, którzy przywieźli ze sobą małe pudle o różnorodnych umaszczeniach, doszło do krzyżowania z lokalnymi biszonami. W efekcie powstał współczesny hawańczyk - nieco większy i o szerszej gamie kolorystycznej sierści. Przez wieki rasa ta była ulubieńcem kubańskiej arystokracji i bogatych plantatorów, stając się symbolem luksusu. Kluczowym momentem dla rasy okazała się rewolucja kubańska w 1959 roku. Wielu zamożnych Kubańczyków, uciekając przed reżimem Fidela Castro, zabrało ze sobą swoje psy do Stanów Zjednoczonych. Dzięki ich wysiłkom oraz zaangażowaniu amerykańskich miłośników rasy, hawańczyki zostały ocalone przed wymarciem i zyskały popularność na świecie. Na Kubie natomiast, mimo wcześniejszych zawirowań, w latach 90. XX wieku podjęto wysiłki w celu odbudowy rasy, która została uznana za psa narodowego. Znaczący wkład w przetrwanie rasy na Kubie przypisuje się Catalinie Lasie, znanej miłośniczce i hodowczyni tych psów. Amerykański Związek Kynologiczny (AKC) uznał hawańczyka w 1996 roku, co przyczyniło się do dalszego wzrostu jego popularności.

Hawańczyk to pies o wyjątkowo radosnym i czułym usposobieniu. Jest niezwykle bystry i inteligentny, co sprawia, że łatwo nawiązuje kontakt z człowiekiem i chętnie współpracuje. Pełen energii i skory do zabawy, uwielbia być w centrum uwagi, często popisując się różnymi sztuczkami. Mocno przywiązuje się do swojej rodziny, stając się jej oddanym i lojalnym członkiem. Jest przyjacielski i otwarty, zarówno wobec znanych mu osób, jak i obcych, choć potrafi zasygnalizować ich obecność. Doskonale dogaduje się z dziećmi, z którymi może bawić się bez końca, a także z innymi zwierzętami, wykazując brak agresji.

Hawańczyk jest generalnie uważany za rasę zdrową i cechuje go duża długowieczność. Niemniej jednak, jak każda rasa, może być predysponowany do pewnych schorzeń genetycznych. Do najczęściej występujących problemów zdrowotnych należą choroby oczu (takie jak zaćma, dwurzędowość rzęs, postępujący zanik siatkówki), wypadanie rzepek kolanowych (luksacja patelli), dysplazja stawów biodrowych, wrodzona głuchota (BAER), a także schorzenia serca (szmery) czy choroba Legga-Calve-Perthesa (dotykająca stawu biodrowego) oraz chondrodysplazja czy wrodzona przecieka portosystemowa. Odpowiedzialni hodowcy przeprowadzają badania przesiewowe swoich zwierząt hodowlanych w kierunku tych chorób (m.in. coroczne badania oczu, testy słuchu, RTG bioder i certyfikacja rzepek), co minimalizuje ryzyko wystąpienia ich u potomstwa. Mimo to, większość hawańczyków cieszy się dobrym zdrowiem przez całe życie. W Polsce nie są wymagane obowiązkowe badania dla tej rasy, jednak świadomi hodowcy sami je wykonują.

Żywienie hawańczyka powinno opierać się na wysokiej jakości karmie, dostosowanej do jego wieku, poziomu aktywności oraz ewentualnych indywidualnych potrzeb. Hawańczyki nie są z reguły wybredne, jednak mogą szybko nauczyć się manipulować opiekunem, jeśli ten ulegnie ich prośbom o urozmaicanie posiłków smakołykami. Ze względu na skłonność do tycia, należy dokładnie kontrolować kaloryczność diety i wagę psa, podając smakołyki z umiarem, głównie jako pomoc w szkoleniu. Wielu hodowców decyduje się na karmienie dietą BARF, co jest dobrą alternatywą, pod warunkiem ścisłego zbilansowania i suplementowania posiłków. Należy unikać podawania resztek ze stołu, szczególnie gotowanych kości i potraw o wysokiej zawartości tłuszczu, które mogą być szkodliwe. W razie wątpliwości dotyczących diety lub wagi psa, zawsze warto skonsultować się z weterynarzem.

Hawańczyk to pies o zachwycającej, długiej, jedwabistej i często falującej szacie, która stanowi jego znak rozpoznawczy. Niestety, piękno to wymaga regularnej i czasochłonnej pielęgnacji. Aby zapobiec plątaniu się i filcowaniu sierści, konieczne jest codzienne lub przynajmniej kilkukrotne w tygodniu dokładne czesanie i szczotkowanie. Częstotliwość zależy od struktury włosa - im gęstszy i bardziej wełnisty, tym intensywniejsza pielęgnacja. Po każdym spacerze zaleca się sprawdzenie sierści, gdyż łatwo przyczepiają się do niej liście, gałązki czy rzepy. Kąpiele powinny odbywać się według potrzeb, z użyciem odpowiednich kosmetyków, a po nich sierść należy dokładnie wysuszyć. Ważne jest także regularne czyszczenie okolic oczu, aby zapobiegać powstawaniu nieestetycznych przebarwień, oraz kontrola uszu, które należy czyścić z nadmiaru woskowiny. Dla psów niewystawowych wielu właścicieli decyduje się na regularne strzyżenie szaty u groomera, co znacząco ułatwia utrzymanie jej w dobrej kondycji. Hawańczyki niemal nie linieją, co, w połączeniu z ich unikalną strukturą włosa, czyni je rasą często polecaną dla alergików, choć indywidualne reakcje zawsze wymagają weryfikacji.

Hawańczyk ma umiarkowane potrzeby ruchowe, co czyni go psem wszechstronnym. Chętnie towarzyszy właścicielowi podczas codziennych, energicznych spacerów, jednak nie potrzebuje wielogodzinnych forsownych treningów czy długich wędrówek. Radość sprawia mu zabawa w ogrodzie czy nawet harce w domu, zwłaszcza gdy towarzyszy mu człowiek. Ważne jest, aby nie forsować psa i dostosować intensywność aktywności do jego wieku i kondycji. Mimo niewielkich rozmiarów, hawańczyki są aktywne i inteligentne, dzięki czemu doskonale sprawdzają się w psich sportach, takich jak agility, dog dancing czy flyball, pod warunkiem, że podejście do treningu jest zabawą. Dla hawańczyka najważniejsza jest aktywność spędzona wspólnie z opiekunem, co zaspokaja jego potrzebę bliskości i stymulacji umysłowej. Chętnie aportuje i uczestniczy w interaktywnych zabawach.

Hawańczyk to rasa niezwykle inteligentna i bystra, co w połączeniu z silną chęcią zadowolenia opiekuna sprawia, że jest bardzo podatny na szkolenie. Uczy się szybko i chętnie, traktując naukę jako formę zabawy. Najlepiej reaguje na metody pozytywnego wzmacniania, oparte na nagrodach i pochwałach, ponieważ jest psem wrażliwym i źle znosi ostre karcenie. Konsekwencja w wychowaniu od pierwszych dni w nowym domu jest kluczowa, aby zapobiec wykształceniu się niepożądanych nawyków. Niezwykle ważna jest również wczesna i wszechstronna socjalizacja - należy spokojnie i pozytywnie zaznajamiać szczenię z różnorodnymi miejscami, dźwiękami, ludźmi i innymi psami, zwłaszcza większymi, aby wyrosło na odważnego i zrównoważonego towarzysza. Dzięki swojej inteligencji i łagodnemu usposobieniu hawańczyk doskonale nadaje się dla osób, które szukają swojego pierwszego psa. Jest to pies cierpliwy, który lubi wyzwania umysłowe i chętnie przyswaja nowe komendy.

Hawańczyk, choć ceniony za swoją inteligencję i zdolności do nauki sztuczek, które w przeszłości wykorzystywano nawet w występach cyrkowych, nie zyskał szerokiej sławy jako gwiazda kina. Brak jest znaczących ról filmowych, które by go rozsławiły. Niemniej jednak, jego uroczy wygląd i towarzyskie usposobienie sprawiają, że z łatwością mógłby odnaleźć się w produkcjach filmowych.];