Historia rasy Sarplaninac jest głęboko zakorzeniona w górzystych rejonach południowo-wschodniej Europy, na pograniczu dzisiejszej Serbii, Macedonii i Kosowa, zwłaszcza w paśmie górskim Szar Płanina, od którego wzięła swoją nazwę. Uważa się, że przodkowie tych psów, potężne molosy, przybyły na Bałkany z Azji wraz z migrującymi plemionami Kumanów wiele wieków temu. Przez stulecia psy te były wykorzystywane do pilnowania i ochrony stad owiec i kóz przed drapieżnikami, takimi jak wilki i niedźwiedzie. Ich rola wymagała odwagi, siły, samodzielności i odporności na trudne warunki klimatyczne. Rasa została po raz pierwszy oficjalnie uznana przez FCI w 1939 roku pod nazwą Owczarek Iliryjski. Jednak w 1957 roku, na wniosek Związku Kynologicznego Jugosławii, zmieniono jej nazwę na Jugosłowiański Pies Pasterski z Szar Płaniny, aby lepiej odzwierciedlić jej główne miejsce występowania i rolę. Po rozpadzie Jugosławii rasa przyjęła obecną nazwę - Sarplaninac.

Sarplaninac to pies o zrównoważonym i pewnym siebie temperamencie. Charakteryzuje go duży spokój i opanowanie, które sprawiają, że rzadko działa impulsywnie. Jest niezwykle lojalny i oddany swojej rodzinie, wobec której potrafi być czuły i opiekuńczy, włączając w to małe dzieci. Jego niezależna natura wynika z wieków samodzielnej pracy przy stadach, co czyni go nieco upartym w szkoleniu, ale jednocześnie bardzo inteligentnym i zdolnym do podejmowania własnych decyzji. Wobec obcych ludzi Sarplaninac zachowuje dystans i nieufność, będąc doskonałym, nieprzekupnym stróżem, który nie okaże agresji bez uzasadnionego powodu. Ma niski instynkt łowiecki, co zazwyczaj przekłada się na dobrą tolerancję wobec innych zwierząt domowych, o ile został odpowiednio zsocjalizowany.

Sarplaninac, jako rasa użytkowa wyhodowana do pracy w trudnych warunkach, generalnie cieszy się dobrym zdrowiem i odpornością. Jednak, jak wiele dużych i ciężkich ras, jest podatny na pewne schorzenia. Najczęściej spotykanym problemem zdrowotnym jest dysplazja stawu biodrowego, a rzadziej łokciowego, dlatego ważne są odpowiednie badania i dobór hodowlany. Ze względu na dużą masę ciała, ryzyko skrętu żołądka jest zwiększone, co wymaga ostrożności w żywieniu i unikania intensywnego wysiłku bezpośrednio po posiłkach. Należy również dbać o prawidłową wagę psa, gdyż nadwaga może obciążać stawy i prowadzić do innych problemów zdrowotnych. Regularne kontrole weterynaryjne i odpowiednia dieta są kluczowe dla utrzymania Sarplaninaca w dobrej kondycji przez całe jego życie.

Sarplaninac zazwyczaj nie jest psem wybrednym i chętnie zjada różnorodne pokarmy. Kluczowe jest zapewnienie mu zbilansowanej diety, dostosowanej do jego wieku, poziomu aktywności i ewentualnych indywidualnych potrzeb. W przypadku tak dużych ras, ważne jest kontrolowanie ilości podawanego jedzenia, aby zapobiec nadwadze, która mogłaby obciążać stawy i zwiększać ryzyko innych problemów zdrowotnych. Jako psy o tendencji do łakomstwa, Sarplaninace mogą łatwo przybierać na wadze. Zaleca się podawanie posiłków w dwóch mniejszych porcjach dziennie, aby zmniejszyć ryzyko skrętu żołądka. Warto wybierać wysokiej jakości karmy przeznaczone dla dużych ras, które wspierają zdrowie stawów i zapewniają odpowiednią dawkę białka i składników odżywczych.

Pielęgnacja Sarplaninaca, choć nie jest nadmiernie skomplikowana, wymaga regularności ze względu na jego gęstą i obfitą sierść. Składa się ona z twardego włosa okrywowego i gęstego, delikatnego podszerstka, który zapewnia doskonałą izolację termiczną. Na głowie, uszach i przedniej stronie nóg sierść jest krótka, natomiast na szyi, zadzie, udach i ogonie długa, tworząca efektowną kryzę i portki. Pies intensywnie linieje dwa razy do roku, zazwyczaj wiosną i jesienią. W tym okresie konieczne jest codzienne, dokładne wyczesywanie, aby usunąć martwy podszerstek i zapobiec powstawaniu kołtunów. Poza okresem linienia wystarczy cotygodniowe szczotkowanie. Ze względu na długość sierści, Sarplaninac może przynosić więcej brudu z zewnątrz, zwłaszcza po spacerach w deszczu czy po błotnistym terenie. Kąpiele powinny być wykonywane tylko w razie potrzeby.

Sarplaninac, pomimo swoich rozmiarów, nie należy do psów o ekstremalnie wysokim zapotrzebowaniu na ruch. Nie jest to typowy sportowiec ani pies do intensywnego biegania czy agility. Preferuje spokojne, długie spacery, podczas których może eksplorować teren i używać swojego zmysłu węchu. Ze względu na swoją masę, należy unikać nadmiernego wysiłku fizycznego, zwłaszcza w okresie wzrostu, aby nie obciążać stawów. Mimo to, Sarplaninac potrzebuje regularnej aktywności, aby zachować dobrą kondycję fizyczną i psychiczną. Leniwy tryb życia nie jest dla niego odpowiedni. Chętnie towarzyszy właścicielowi w długich przechadzkach po lesie czy polu, a dostęp do dużego ogrodu, który może pilnować, jest dla niego idealny.

Szkolenie Sarplaninaca wymaga konsekwencji, cierpliwości i zrozumienia jego niezależnej natury. Jest to pies inteligentny i zdolny do nauki, ale jednocześnie uparty i samodzielny, co wynika z jego historycznej roli psa pracującego bez stałej ingerencji człowieka. Dlatego też nie jest to rasa polecana dla początkujących właścicieli. Szkolenie powinno rozpocząć się już od najmłodszych lat, skupiając się na wczesnej i szerokiej socjalizacji ze zróżnicowanymi bodźcami, ludźmi i innymi zwierzętami. Ważne jest, aby Sarplaninac uczył się podstaw posłuszeństwa w pozytywny sposób, z wykorzystaniem nagród i motywacji, a nie przymusu. Silna i oparta na zaufaniu więź z przewodnikiem jest kluczowa. Pies potrzebuje stymulacji umysłowej, co można zapewnić poprzez różnorodne zadania i zabawy intelektualne.

Sarplaninac nie jest rasą znaną z kariery filmowej i rzadko pojawia się w produkcjach kinowych czy telewizyjnych. Jego imponujący wygląd i silny charakter predysponują go jednak do ról potężnych, odważnych i lojalnych psów stróżujących lub towarzyszy wojennych, choć takie wykorzystanie jest rzadkością w mainstreamowych produkcjach. Najczęściej, jeśli pojawia się na ekranie, to w kontekście dokumentów o rasach pasterskich lub w filmach osadzonych w bałkańskim krajobrazie.];