Historia Basenji jest niezwykła i sięga głęboko w przeszłość, czyniąc go jedną z najstarszych ras psów na świecie. Przodkowie dzisiejszych Basenji byli obecni już w starożytnym Egipcie, gdzie ich wizerunki można odnaleźć na malowidłach i rzeźbach w piramidach sprzed ponad 4500 lat, często spoczywające u stóp faraonów jako cenne dary. Pies ten rozwijał się w izolacji w trudno dostępnych regionach Afryki Centralnej, w dorzeczach Nilu i Konga, gdzie był ceniony przez lokalne plemiona za swoje niezwykłe zdolności łowieckie. Basenji był wykorzystywany do tropienia, wystawiania i wypłaszania zwierzyny, a nawet, w grupowych polowaniach, do zaganiania lwów. Jego milczący styl polowania sprawił, że często zakładano mu obroże z dzwonkami, aby myśliwi mogli śledzić jego położenie w gęstej roślinności. Przez tysiąclecia rasa ta pozostała niezmieniona przez mody Zachodu, zachowując swoje pierwotne cechy. Pierwsze wzmianki o psach podobnych do Basenji w Europie pojawiły się w XIX wieku, kiedy to badacze Afryki zaczęli opisywać psy zamieszkujące centralną część kontynentu, znane pod różnymi nazwami, takimi jak kongo-terier, pies Bongo, Niam-Niam czy Zande. Pomimo wczesnych prezentacji w ogrodach zoologicznych w Paryżu (około 1880 r.) i Berlinie (około 1908 r.) oraz na wystawie Crufts w 1895 r. pod nazwą "afrykańskich psów buszmeńskich", rasa długo nie zyskiwała stabilnej pozycji. Wiele prób sprowadzenia Basenji do Europy w XIX i na początku XX wieku kończyło się śmiercią zwierząt z powodu chorób, na które nie były uodpornione. Dopiero w latach 30. XX wieku w Anglii powstały pierwsze znaczące hodowle, które zapoczątkowały rozwój rasy na gruncie europejskim i światowym. W 1944 roku rasa została uznana przez American Kennel Club (AKC), a w 1964 roku przez Fédération Cynologique Internationale (FCI). Do Polski pierwsze Basenji trafiły w 1993 roku, dając początek krajowym hodowlom.

Basenji to pies o złożonym i fascynującym temperamencie, który często jest porównywany do kociego. Jest niezwykle inteligentny, bystry i czujny, ale jednocześnie charakteryzuje go duża niezależność i upartość. Nie jest to rasa, która ślepo podporządkowuje się człowiekowi; Basenji ma własne zdanie i często postępuje według własnych, wewnętrznych przekonań. Wobec swojej rodziny jest czuły, lojalny i bardzo przywiązany, choć bywa też zdystansowany. Często wybiera sobie jednego "ulubionego" opiekuna, choć potrafi darzyć uczuciem wszystkich domowników. W stosunku do obcych Basenji jest zazwyczaj powściągliwy i nieufny, potrzebuje czasu, aby się otworzyć i nawiązać kontakt, preferując samodzielne inicjowanie interakcji. Jest psem wesołym, ruchliwym i ciekawskim, uwielbiającym zabawę. Ma silny instynkt łowiecki, co może objawiać się gonieniem drobnej zwierzyny. Nie lubi samotności i zamknięcia, a znudzony lub pozostawiony sam sobie na długo, może wykazywać niszczycielskie skłonności lub cierpieć na lęk separacyjny.

Basenji generalnie cieszy się dobrym zdrowiem i jest rasą wytrzymałą, co zawdzięcza swoim pierwotnym korzeniom i tysiącom lat adaptacji w trudnych warunkach afrykańskich. Istnieją jednak pewne predyspozycje do konkretnych schorzeń, na które odpowiedzialni hodowcy przeprowadzają badania genetyczne i przesiewowe. Najważniejsze z nich to zespół Fanconiego, wrodzona choroba nerek prowadząca do zaburzeń metabolicznych kanalików nerkowych. Dostępne są testy genetyczne, pozwalające zidentyfikować nosicieli i uniknąć kojarzeń chorych osobników. Inne potencjalne problemy zdrowotne to postępujący zanik siatkówki (PRA), choroba oczu, oraz, choć rzadziej niż u innych ras, dysplazja stawu biodrowego. Odnotowuje się również przypadki niedoczynności tarczycy, pewnego rodzaju zapalnej choroby jelit (IPSID), a także przepukliny pępkowej, zwłaszcza u młodych psów. Regularne kontrole weterynaryjne, dbanie o higienę uszu i zębów, oraz zbilansowana dieta są kluczowe dla utrzymania Basenji w dobrej kondycji.

Basenji zazwyczaj nie jest szczególnie wymagający pod względem żywienia, jednak jako pies aktywny i energiczny potrzebuje wysokiej jakości karmy, która dostarczy mu wszystkich niezbędnych składników odżywczych. Ważne jest, aby dieta była dostosowana do wieku psa (szczenię, dorosły, senior). U niektórych osobników mogą występować alergie pokarmowe, co wymaga specjalnego doboru karmy - w takim przypadku konieczne może być podawanie diet eliminacyjnych lub hipoalergicznych. Basenji można karmić zarówno dobrej jakości suchą lub mokrą karmą komercyjną, jak i dietą domową, taką jak BARF czy posiłki gotowane, zawsze jednak pod nadzorem weterynarza i z odpowiednią suplementacją, aby uniknąć niedoborów. Mimo swojej energii, warto monitorować wagę psa, aby zapobiec nadwadze, choć Basenji rzadko miewa do niej skłonności. Psy tej rasy bywają za to wybredne, co może wymagać poszukiwania karmy, która im zasmakuje. Świeża i czysta woda powinna być dostępna dla psa przez cały czas.

Pielęgnacja Basenji jest niezwykle prosta i niewymagająca, co czyni go idealnym psem dla osób ceniących czystość i minimalny nakład pracy przy futrze. Basenji to rasa wyjątkowo czysta, znana z kocich manier w dbaniu o higienę - myje się językiem i łapami. Jego krótka, gładka i przylegająca sierść jest delikatna i nie wydziela typowego "psiego zapachu". Regularne szczotkowanie raz w tygodniu, za pomocą miękkiej szczotki z włosia, gumowej rękawicy pielęgnacyjnej lub specjalnej rękawicy dla psów krótkowłosych, jest zazwyczaj wystarczające. Szczotkowanie pomaga rozprowadzać naturalne oleje skóry po sierści, utrzymując ją w dobrej kondycji i zapewniając zdrowy połysk, a także usuwa martwe włosy. Kąpiel jest rzadko potrzebna, chyba że pies ubrudzi się w czymś szczególnie nieprzyjemnym. Regularne sprawdzanie i przycinanie pazurów jest kluczowe, aby zapobiec ich przerostowi, który może powodować ból i problemy z poruszaniem się. Należy również regularnie kontrolować uszy pod kątem czystości i ewentualnych infekcji, a także dbać o higienę jamy ustnej poprzez częste szczotkowanie zębów.

Basenji to pies o wysokim poziomie energii, który jest bardzo aktywny, ciekawy świata i wymaga znacznej dawki ruchu oraz stymulacji umysłowej, aby być zadowolonym i dobrze funkcjonować. Nie jest psem kanapowym w ścisłym tego słowa znaczeniu, choć w domu, po odpowiednim wybieganiu, potrafi być spokojny. Codzienne, długie i intensywne spacery są absolutnym minimum. Ze względu na silny instynkt łowiecki i skłonność do pogoni za interesującym tropem, Basenji powinien być zawsze prowadzony na smyczy lub długiej lince w miejscach otwartych i niezabezpieczonych. Swobodne bieganie powinno odbywać się wyłącznie na bezpiecznie ogrodzonym terenie. Basenji ceni sobie wszelkie aktywności, które pozwalają mu wykorzystać jego szybkość, zwinność i inteligencję. Chętnie bawi się w aportowanie, uwielbia bieganie, gonitwy i eksplorację otoczenia. Doskonale odnajduje się w sportach kynologicznych, takich jak lure coursing (gonitwy za sztucznym zającem), agility, tracking (tropienie użytkowe) czy nosework, które dają ujście dla jego wrodzonych instynktów i zapobiegają nudzie, mogącej prowadzić do destrukcyjnych zachowań w domu.

Szkolenie Basenji to wyzwanie, które wymaga dużej cierpliwości, konsekwencji i pozytywnego podejścia. Ze względu na jego niezależny i inteligentny, a często uparty charakter, rasa ta bywa określana jako "koci pies" - potrafi szybko się uczyć, ale tylko wtedy, gdy widzi w tym sens i korzyści dla siebie. Wczesna socjalizacja i zajęcia w szkółce dla szczeniąt są absolutnie niezbędne, aby Basenji nauczył się właściwych zachowań wobec ludzi, innych psów i różnorodnych bodźców ze środowiska. Sesje szkoleniowe powinny być krótkie (5-10 minut), zróżnicowane i oparte na pozytywnym wzmocnieniu (smakołyki, pochwały, zabawa), ponieważ Basenji szybko traci zainteresowanie i nie toleruje przymusu czy surowego traktowania. Konieczne jest zbudowanie silnej więzi opartej na zaufaniu i wzajemnym szacunku. Szczególny nacisk należy położyć na naukę przywołania, co jest często najtrudniejszym elementem szkolenia Basenji, zwłaszcza ze względu na jego silny instynkt łowiecki i skłonność do ucieczek. Choć Basenji jest mądry i lubi wyzwania umysłowe, jego szkolenie wymaga czasu i doświadczenia, dlatego nie zawsze jest to rasa polecana dla początkujących właścicieli psów.

Choć Basenji nie jest tak często widywanym psem na dużym ekranie jak niektóre popularne rasy, pojawił się w kilku produkcjach, które pozwoliły mu zaprezentować jego unikalny urok i charakter. Jedną z najbardziej znanych ról Basenji jest ta z filmu "Zakręcony piątek" (ang. "Freaky Friday") z 1976 roku, gdzie Basenji odgrywał rolę psa głównej bohaterki. Jego charakterystyczna budowa i sposób poruszania się dodawały filmowi autentyczności. Basenji był także przedstawiany w dokumentach i programach edukacyjnych poświęconych rzadkim rasom psów, podkreślających jego pierwotne korzenie i unikalne cechy, takie jak brak szczekania. Mimo że nie stał się hollywoodzką gwiazdą w tradycyjnym sensie, jego obecność w mediach zawsze zwraca uwagę na tę fascynującą, starożytną rasę.